Display Style:
Column Style
राजविराजमा हनुमानजयन्ती
Janjati Khabar – जनजाति खबर | २०७६ बैशाख ६, शुक्रबार
धुलो र धुवाँले सस्थानीय बासिन्दा आक्रोशित
Janjati Khabar – जनजाति खबर | २०७६ बैशाख ६, शुक्रबार
धनगढीमा निर्माणाधीन मोहना–अत्तरिया छ लेन सडकमा फैलिने धुलो र धुवाँले मानव स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्न थालेपछि सडक आसपासका बासिन्दा आक्रोेशित भएका छन् । सडकबाट उडेको धुलोले छेउछाउका पसल र घरमा बस्नै कठिन भएकाले धनगढी उपमहानगरपालिका–२, ३, १३ लगायतका बासिन्दा आक्रोेशित भएका हुन् । हिजोआज धनगढीमा गर्मी बढेसँगै दिउँसो र साँझपख चल्ने हावाहुरी र सडकमा सवारी गुड्दा उड्ने धुवाँ र धुलोले उनीहरूलाई झन हैरान बनाएको छ ।
निर्माण कम्पनी र सडक डिभिजन कार्यालयको उदासीनताका कारण सडकमा उडेको धुलोले स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्नाका साथै पसलमा राखिएका सामानमा समेत असर पारेकाले ग्राहक पसलमा नआउने गरेको उपमहानगरपालिका–२ का साइकल व्यापारी गणेशप्रसाद भट्टको गुनासो थियो । उहाँले भन्नुभयो, “सडकको धुलोले स्वस्थ व्यक्ति पनि बिरामी भएको छ, धुलोले श्वासप्रश्वासमा समस्या भएकाले म स्वयम् पनि मेडिकल धाइरहेको छु ।”
निर्माण कम्पनीले सडकमा दैनिक तीन पटकसम्म पानी हाल्ने सहमति जनाए पनि अटेरी गरेको सर्वसाधारणको आरोप छ तर निर्माण कम्पनीले भने सहमति कार्यान्वयनमा रहेको जनाएको छ । निर्माण कार्य शुरु भएको लामो समय बितिसक्दा पनि हालसम्म थोरै मात्र काम भएको गुनासो गर्दै सो उमहानगरपालिका–१३ का व्यापारी चुन्नुराम चौधरीले भन्नुभयो, “नेपालको कानून दैवले जानून्जस्तै भएको छ अझैसम्म समयमै काम नसिध्याउने र लापरवाही गर्ने ठेकेदार र निर्माण कम्पनीलाई कार्वाहीको दायरामा ल्याइएको छैन ।” सडकमा धुलो धुवाँका कारण वारिको मान्छे पारि र पारिको मान्छे वारि नदेखिने अवस्था छ । निर्माणाधीन मोहना–अत्तरिया छ लेन सडक निर्माणको सम्झौता अवधि सकिन करीब एक महीना मात्रै बाँकी रहँदा निर्माणको काम भने केही मात्र भएको छ ।
मारुनी नाच जोगाउँदै स्थानीय सरकार
Janjati Khabar – जनजाति खबर | २०७६ बैशाख ५, बिहिबार
मगर समुदायमा परम्परादेखि नै विभिन्न शुभकार्यमा देखाइने गर्रा अर्थात् मारुनी नाच डडेल्धुरामा लोप हुने अवस्थामा छ । समुदायका न्वारान, व्रतबन्ध, विवाहलगायत शुभकार्यमा देवीदेवताको आराधना गर्दै मारुनी नाच नचाउने गरिन्छ । मारुनी नाचमा दुई मारुनी, दुईदेखि तीन मादले, एक पुर्सुङ्गे र ६ देखि १० जनासम्म गायक हुन्छन् । यदि मारुनी नाचमा तीन मादले अथवा एक मात्र मारुनी छन् भने त्यहाँ पुर्सुङ्गेलाई एक मादलेसँग नाच्ने जिम्मा दिइन्छ । पुर्सुङ्गे एकपछि अर्को गर्दै फेरिन सक्छ । गायकमा एक गुरु हुन्छन्, जसलाई मारुनी नाचका बारेमा सबै जानकारी हुन्छ । मारुनी नाचको मुखियालाई रौरा भनिन्छ ।
मादले कम्मरमा मादल भिरेर मारुनीसँगै नाच्छ । मारुनी नाचको मुख्य पात्र पुरुषलाई सिँगारपटार गरी महिलाको कपडा एवम् गहना लगाइन्छ । मारुनी मादलेको अघि र पछि घुमेर नाच्छन् । मारुनी नाचमा विशेषगरी पुरुषले गीत गाउने, नाच्ने र मादल बजाउने गरे तापनि महिलाले नाचसम्बन्धी अन्य व्यवस्थापकीय कार्य गर्छन् ।
मारुनी नाच नेपालको परम्परागत नाच हो । पुरुषलाई महिलाको कपडा पहिराएर मारुनी बनाई मादलको तालमा पुराना पौराणिक कथामा आधारित गीत गाएर नाचिने यो नाच नेपालका मगर, गुरुङ, तामाङ र लिम्बू जातिको मुख्य संस्कृति पनि हो ।
मादलका तालमा नाचिने मारुनी नाच जिल्लामा लोपोन्मुख अवस्थामा छ । डडेल्धुराको आलीताल गाउँपालिकाको वडा नं ८ मा रहेको बस्ती डोलामा यो नाच अहिले पनि देख्न पाइन्छ । नयाँ पुस्ताले यसलाई बिर्सिरहेको प्रति यहाँका बुद्धिजीवीले चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । “बूढापाकासँगै मारुनी पनि जान लागेको छ, यसको संरक्षणका लागि स्थानीय, प्रदेश र केन्द्रीय सरकारले पहल गर्नुपर्छ”, स्थानीयवासी वृद्ध कर्णबहादुर थापा मगरले बताउनुभयो ।
पहिले र अहिलेको मारुनी नाचमा भिन्नता आएकामा पनि यहाँका युवा पुस्ता चिन्तित छ । बूढापाकाबाट सिकिएको परम्परालाई जोगाउन सरकार तथा सरोकार पक्षको दायित्व रहेको उनीहरुको भनाइ छ । मगर समुदायमा मारुनी नाच लोप भइनसकेको तर प्रायः लोप हुने अवस्थामा पुगेको स्थानीयवासी युवक लक्ष्मण डाला मगरले बताउनुभयो । पहिले मारुनी नाचमा दश÷बाह्र मादल, चार÷पाँच झ्याली, दश÷बाह्र मुरली, बीस÷पच्चीस जना मुरसिङा बज्दा तथा झ्याम झ्याम गरेर आलिताल उपत्यका थर्कने गरेकामा अहिलेका युवाहरु कलासंस्कृति जगेर्ना गर्नुभन्दा पनि अन्यत्रै लागेकाले ती सबै लोप हुने अवस्थामा पुगेको गाला मगरले गुनासो गर्नुभयो ।
गाउँपालिकाको डोला गाउँमा वर्षौँपछि नाचिएको मारुनी नाच लोप हुने अवस्थामा पुगेको थियो । स्थानीय सरकार आइसकेपछि गाँउपालिकाको आयोजनामा डोला गाउँमा मारुनी नाच आयोजना भएको छ । मारुनी नाचको परम्परालाई कायमै राखी लोप हुनबाट जोगाउनका लागि गाउँपालिकाले योजना ल्याई पहल गर्र्ने आलिताल गाउँपालिकाका अध्यक्ष बलबहादुर गुरुङले बताउनुभयो । समाजको पहिचान गराउने परम्पराको जगेर्नाका लागि वडा कार्यालयबाट पहल भइरहेको आलिताल – ८ का वडाध्यक्ष गाणेशबहादुर थापा मगरले बताउनुभयो । “पहिचानसँग जोडिएको रीति संस्कृतिलाई संरक्षण गरी लोप हुनबाट जोगाउनका लागि युवाहरु अग्रसर हुनुपर्छ” वडाध्यक्ष मगरले बताउनुभयो ।
Categorized in
आलेख ः छलिया नर्तकहरुलाई जीवन धान्नै मुश्किल
Janjati Khabar – जनजाति खबर | २०७६ बैशाख ३, मंगलबार
कञ्चनपुरको शुक्लाफाँटा नगरपालिका ११ दीपनगरका श्याम दमाईले छलिया नृत्य देखाउन थालेको डेढ दशक भयो । नृत्य देखाएवापत मुश्किलले उहाँको महीनामा पाँच हजार रुपैयाँ जति कमाइ हुन्छ । कुनै महीना नृत्यका लागि माग नआए खाली हात घरमै बस्नु पर्ने हुन्छ ।
छलिया नृत्यमा सहभागी हुने दशजनाको टोली उहाँसँग छ । टोलीका सदस्यहरुमध्ये दुई जनाले नृत्य देखाउने, गीत गाउने र अरुले बाजा बजाउने गर्छन् ।
टोलीले छलिया नृत्य देखाए वापत विवाह, व्रतबन्ध र अन्य कार्यक्रममा रु १० हजारदेखि रु २५ हजारसम्म लिने गर्छ । आम्दानी दश जनामा बाँड्दा हरेकलाई थोरै मात्र हात पर्छ । महीनामा दुईदेखि तीन वटासम्म छलिया नृत्य देखाउने माग आउने गरेको दमाई बताउनुहुन्छ ।
पहिला विवाह, व्रतबन्ध, न्वारानलगायतका कार्यका लागि मात्रै छलिया नृत्य देखाउने माग आउने गथ्र्यो । दमाईले भन्नुभयो – “हाल यसको क्षेत्र विस्तार भएको छ । राजनीतिक र सांस्कृतिक समारोहमा माग छ तर, दाम छैन ।”
उहाँले भन्नुभयो – “कुनैमा निःशुल्क छलिया नाच देखाउने माग हुन्छ । कुनैमा खाना खर्च दिएर विदा गरिन्छ । यसरी जीविका चलाउन सकिँदैन ।”
छलिया नृत्य देखाएर मात्रै जीविका नचल्ने भएकाले धेरैले सिलाइ पेशा अङ्गाल्दै आएका छन् । यसबाट परिवारको खर्च जेनतेन धानिन्छ । सिलाइ पेशा पहिला दमाई समुदायसँग मात्रै थियो । अहिले अन्य समुदायले पनि यो पेशा अपनाउन थालेपछि यसबाट समेत दमाई समुदाय विमुख हुन पुगेको छ । पुस्तौंदेखि छलिया नृत्य पिंढी दर पिंढीमा हस्तान्तरण हँुदै आएको छ ।
सुदूरपश्चिम प्रदेशको लोकनृत्यका रुपमा रहेकोे छलिया नृत्यका नर्तकहरुको कमाइ गतिलो नहुँदा धेरैले पेशा छाडेका हुन् । पुस्तौंदेखि छलिया नृत्य दमाई, आउजीलगायतका दलित समुदायले देखाउँदै आएका छन् ।
पहिले पहिले यो नृत्य देखाउँदा नर्तकहरुले पारिश्रमिकका रुपमा खसी, बोका, गाई, भैंसी र केही बक्सिसका रुपमा नगद पाउने गर्थे । अहिले परिवर्तित समयानुसार पारिश्रमिकका रुपमा उनीहरुले नगद पाउन थाले तर त्यो ज्यादै थोरै हुन्छ । करे दमाईले भन्नुभयो – “न्यून पारिश्रमिकले पेशा चलाउन निकै मुश्किल छ ।”
यथेष्ट कमाइ नहुने भएपछि युवा पिंढीले छलिया नृत्य सिक्न नाइँनास्ति गर्न थालेका छन् । उनीहरु छलियाको विकल्पका रुपमा अन्य पेशा रोज्न थालेका छन् । छलिया नृत्य देखाउने दलित समुदायकै हुने भएकाले जातीय विभेदसमेत हुने गरेको छ ।
“विवाह, व्रतबन्ध, न्वारानलगायतका कार्यक्रममा अहिले पनि एक छेउमै बसेर नृत्य देखाउनु पर्दछ,” करेले भन्नुभयो – “भान्सामा छुन मिल्दैन । खाना खाने ठाउँमा जान दिइँदैन । टाढैबाट खाना र पानी थाप्नु पर्दछ ।”
आम्दानी थोरै, त्यसमाथि जातीय विभेद । त्यसै भएर पछिल्लो पुस्ता छलिया नृत्य कला सिक्न रुचि देखाउन छाडेको उहाँको भनाइ छ । छलिया नृत्यमा प्रयोग हुने दमाहा, झ्याली, बिगुल, तुरी, नागफनी, मसकविन, मिजुरा सहनाई लगायतका बाजासमेत अर्थाभावले खरिद गर्न नसक्दा धेरैले भारतको कुमाउँबाट भाडामा ल्याएर बजाउने गरेका छन् ।
बाजा किन्नसमेत धेरै पैसा लाग्ने भएकाले बाजा खरिद गरिदिन रकमको जोहो गरिदिन नगरपालिकासँग माग गर्दै आएपनि आफूहरुले अहिलेसम्म त्यस्तो सहयोग नपाएको दुःखेसो हर्क बहादुर टमटाले पोख्नुभयो ।
सुदूरपश्चिमको प्राचीन लोकनृत्य छलिया जोगाउन स्थानीय बासिन्दा सँगै प्रदेश सरकारले चासो देखाउनु पर्ने यहाँका संस्कृतिका जानकारहरु बताउँछन् । छलिया नर्तकहरुको जीविकोपार्जन सुनिश्चित गर्न सकिए यसप्रतिको आकर्षण बनाइराख्न सकिन्छ ।
प्राचीन कालमा ढाल, तरबारले लडिने युद्धको प्रतीकका रुपमा छलिया नृत्यलाई लिने गरिन्छ । यो नृत्य खस राजाको शासन कालदेखि अस्तित्वमा आएको विश्वास गरिन्छ ।
दशौं शताव्दीदेखि अस्तित्वमा आएको भनिएको छलियाको शाब्दिक अर्थ छलकपट हो । प्राचीन कालमा युद्धमा सहभागी सैनिकले छलकपट गरी युद्ध जित्न जुन कला अपनाउँछन् कालान्तरमा त्यसलाई नृत्यका रुपमा प्रस्तुत गर्न थालिएको हो । युद्ध जितेपछि राजमहलमा मात्रै सैनिकहरुको हौसला बढाउन वीरताको वर्णनसँगसँगै देखाइने नृत्य विस्तारै वाह्य समाजका लागि खुला गरिएको डोटेली संस्कृतिका जानकार सेवानिवृत शिक्षक धर्मानन्द जोशी बताउनुहुन्छ ।
“छलियालाई तरबारबाजीको नृत्यका रुपमा समेत लिन सकिन्छ,” उहाँले भन्नुभयो – “सङ्गीतको धूनमा क्रमबद्ध तरीकाले तरबार र ढालको कलाबाजी यस नृत्यमा देखाउने गरिन्छ । यस नृत्यको विशेषता नै प्राचीन युद्ध कौशलको प्रदर्शन हो ।”
छलिया नृत्यमा तरबारबाजीको रोमाञ्चकारी खेल प्रस्तुत गरिन्छ । नृत्य हेर्नेहरुलाई साँच्चिकै युद्ध भैरहेको हो कि प्रतीत हुन्छ । नृत्य गर्नेहरुको अनुहारमा उग्रभाव रहन्छ । कलाकार युद्धमा सहभागी योद्धा झै लाग्छ । यस नृत्यमा परम्परागत वाद्ययन्त्रहरुको प्रयोग हुने गरेको छ । छलिया नृत्यमा परम्परागत पहिरनमा सजिएर दुई जनाले तरवारबाजी गर्ने, पाँचदेखि नौजनाले गीत गाउँदै वाद्यवादन बजाउने गर्दछन् । भारतका कुमाउँ गढवाल लगायतका क्षेत्रमा समेत छलिया नृत्य लोकप्रिय रहेको छ ।
दमाहा, तुरी, नागफनी, मसकविन, झयाली लगायतका बाजाहरु पहिला युद्धका बेला सैनिकको मनोबल उच्च राख्न प्रयोग हुने गर्थे । नर्तकहरुले तरबारबाजी देखाउँदा लगाउने पोशाक पनि युद्धमा सहभागी सैनिककै जस्तो देखिने भएकाले दर्शक रोमाञ्चित हुन्छ । छलिया नृत्यमा युद्ध लड्दाका बेला देखाइने कलाबाजी, वाद्यवादनको समायोजनसँगै वीरविरङ्गनाहरुको जीवनीमा आधारित वीरताका गीतहरु गाइन्छ ।
यस नृत्यले इतिहासको झल्को दिने भएकाले यसलाई जोगाउनु सबैको दायित्व भएको राघवप्रसाद अवस्थी बताउनुहुन्छ । “नयाँ पिँढीलाई यसको महत्व दर्शाई सुदूरपश्चिमको इतिहासबारे जानकारी दिन सकिन्छ,” उहाँले भन्नुभयो । समयको प्रवाहसँगै यस नृत्यले व्यावसायिक रुप धारण गरेपछि नृत्यको मौलिकता, कलाबाजी र गीत समेत परिवर्तन भई विकृत बन्न थालेका छन् ।
Categorized in
स्थानीय सरकारप्रति गुनासो
Janjati Khabar – जनजाति खबर | २०७५ चैत्र २७, बुधबार
पानी शुद्ध पार्ने सिमेन्टका फिल्टर
Janjati Khabar – जनजाति खबर | २०७५ चैत्र १९, मंगलबार
बिस्केट जात्रालाई शान्तिपूर्ण बनाइने
Janjati Khabar – जनजाति खबर | २०७५ चैत्र १८, सोमबार
बगरखेतीको भरमा बाढीपीडित
Janjati Khabar – जनजाति खबर | २०७५ चैत्र १५, शुक्रबार
बसपार्क निर्माणले तुलसीपुरवासीमा खुशियाली
Janjati Khabar – जनजाति खबर | २०७५ चैत्र १५, शुक्रबार
मध्यपुरथिमिमा फोटो प्रदर्शनी
Janjati Khabar – जनजाति खबर | २०७५ चैत्र १४, बिहिबार
